واقعاً یهودی کیست و یهودی بودن یعنی چه؟ این سؤال ابتدا عجیب و بی معنی جلوه می کند. اما بااین حال برای پی بردن به عمق مسأله کافی است که همین سؤال را از چند دانش آموز بپرسیم(من خودم این کار را انجام داده ام)، خواهیم دید که اکثر آنان برای پاسخ دادن دچار مشکل می شوند و سر درگمی عمیقی احساس می کنند. البته این مسأله فقط درمورد دانش آموزان مصداق ندارد و تقریباً اکثر مردم با چنین مشکلی مواجه هستند.
مارک هالتر در کتاب بسیار جالبی که در دست چاپ دارد به این مسأله پرداخته است: «هزاران کتاب در مورد یهودیان و یهودیت به نگارش درآمده است اما باز هم این مقوله برای اکثر مردم و حتی برای عده ای از خود یهودیان ناشناخته و معماگونه مانده است. آیا واقعاً تفاوت میان اسراییلی، اسراییلی تبار و یهودی کاملاً مشخص است؟ نه مطمئنا… البته هر شخصی که گذرنامه اسراییلی داشته باشد، اسراییلی است و مسأله مبهمی در این باره وجود ندارد.اما در مورد اسراییلی تبار چه باید گفت؟
آیا او کسی است که پیرو دین یهود است؟ اما در این موقع این پرسش پیش می آید که یهودی کیست؟ و باز بدتر این که یهودی که معتقد به این دین نیست در کدام دسته بندی قرار می گیرد؟ اما همه به سادگی از کلمه یهودی برای همه این افراد استفاده می کنند و گویی که همه از این کلمه یک معنا و مفهوم واحد را در نظر دارند.» اما هنگامی که سوالاتی در این زمینه مطرح کنیم، متوجه برخی از حقایق شویم. من این جمله را خیلی جدی و به دور از طنز وطعنه می گویم چون وقتی مثلاً پاسخ دانش آموزان را می شنوم می بینیم که تردیدها و سردرگمیهای آنان درست مشابه سایر افراد جامعه است.
از خلال پاسخ های آنان می توان فهمید که عقاید و نظرات ما چقدر نامطمئن هستند و همچنین عقاید یهودی ستیزان چقدر ابلهانه است. از این مسایل که بگذریم باید بگویم که اکثر پاسخ ها حول محور«عبری ها» دور می زند، چرا که به دلیل سندیت تاریخی استناد به این مقوله راحت تر است و پاسخ ها مناسب به نظر می رسند. به عنوان مثال چنین پاسخی را دریافت می کنیم:
عبری ها نوادگان ابراهیم هستند که مدت زمان زیادی در یک جایی حوالی رود فرات و پیش از میلاد مسیح زندگی می کرده اند. کاملاً درست اما اینان چه ارتباطی با یهودیان امروز دارند؟ و یا چه ارتباطی با اسراییل می توانند داشته باشند؟ اسراییلی که امروز به عنوان«یک حکومت عبری» قلمداد می شود. وقتی این سوال مطرح می شود پاسخ های گوناگونی به آن داده می شود. مثلاً یک یهودی کسی است که به نحوی از نژاد قوم عبری است و به طور کلی الآن هم به دین یهودی و سنت یهودیت تعلق دارد.
بسیار خوب حالا؛ اگر این یهودی به هیچ مذهبی تعلق نداشته باشد و به اصطلاح لاییک باشد چطور؟ یا این که یک یهودی که تازه به این دین گرویده است چطور؟ آیا او هم یهودی است یا نه؟ حال تعریف دیگری از یهودیان ارایه می شود که به نظر برخی ظریفتر و دقیقتر است: تعلق مذهبی یک شخص مبنای یهودیت او نیست بلکه یهودیت بر مبنای فرزندی و رابطه نژادی است. برای احتراز از کلمه نژاد که از لحاظ سیاسی چندان مقبول نیست معمولاً از کلمه قوم استفاده می شود(یعنی ویژگیها و مشخصه های مشترک نژادی از قبیل رنگ پوست و چشم و…) اما باز هم بحث جدیدی در می گیرد.
زیرا از نظر بسیاری یک چنین هویت زیست شناختی قابل قبول نیست چون مفهوم نژاد و قوم مبهم و بی معنی هستند. این مفاهیم بر پایه های علمی استوار نیستند بلکه بیشتر ایدئولوژیک هستند و اگر در برخی موارد این مفاهیم برای نشان دادن مشخصه هایی نظیر رنگ پوست و شکل چشم به کار می روند اما همیشه مستدل و ثابت شده نیستند و نمی توان یهودیان را به عنوان یک نژاد در نظر گرفت. برخی دیگر نیز که البته یهودی ستیز نیستند و حتی بر عکس هوادار یهودیان نیز هستند بر این باورند که یکی از تعاریف سنتی یهودیت بر مبنای رابطه خونی استوار است.
تنها کسانی یهودیان واقعی هستند که مادران یهودی دارند و به همین دلیل است که صحبت از نیمه یهودیان هم پیش می آید. نیمه یهودیان کسانی هستند که یکی از والدینشان غیر یهودی است و در همین راستا مسئله ممنوعیت ازدواج یهودیان با غیر یهودیان را هم مشاهده می کنیم، چون این نوع ازدواج ها برخلاف تعریف نژادی یهودیان است. اما باید گفت که تعریف یهودیت بر مبنای خون و نسبت نیز فاقد اعتبار است و حتی می شود ادعا کرد که امروزه اغلب یهودیان دنیا حتی یک قطره خون یهودی هم ندارند و یا کمترین خصوصیات مشترک ژنتیکی را بروز می دهند.
اکنون در دنیا یهودیان سیاه پوست، چینی، هندی و قفقازی را مشاهده می کنیم و یا همچنین یهودیان مو طلایی و چشم آبی یا یهودیان چشم و ابرو مشکی را نیز داریم. در ضمن بسیاری از یهودیان هم متعلق به خاندان هایی هستند که از قوم یهود نبوده اند و بعدا به دین یهودی گرویده اند، (بیشتر قرن اول تا چهارم میلادی؛ به این عده باید افراد دیگری راهم اضافه کنیم، افرادی که امروزه به دین یهود می گروند(کاری که بسیار دشوار و همراه با موانع سختی است اما به هر حال غیرممکن هم نیست). حال باید در مورد این دسته از یهودیان چه تعریفی داد؟
آیا به عنوان یهودی پذیرفت یا نه؟ به علاوه در متون عبری نیز روایت هایی داریم مبنی بر این که مادر داود پیامبر(پدر حضرت سلیمان) یک زن غیر یهودی بود که بعداً به دین یهود گرویده بوده است و باز درمورد سلیمان نیز آمده است که او هم به نوبه خود دختر فرعون مصر را به همسری خود برگزیده است. بنابراین به دور از هرگونه بحث سیاسی باید گفت که تعریف یهودیت براساس خون و نسبت برای هر فرد دارای منطق و خرد بی پایه است و نمی تواند متقاعد کننده باشد. و اما اگر این تعاریف را کنار بگذاریم و بخواهیم تنها بر پایه مفهوم شهروندی تعریفی از یهودیت بدهیم، آنگاه شهروندان اسراییلی تنها یهودیان واقعی امروز تلقی می شوند.
در این حالت ملیت اسراییلی مبنای یهودیت می شود و بس. گفته می شود فلانی یهودی است همانطور که مثلاً گفته می شود فلان شخص فرانسوی است و فلان شخص دیگری ایتالیایی. اما این تعریف هم دست کم به دو دلیل از اعتبار ساقط می شود: نخست این که در کشور اسراییل شاهد حضور اعراب هستیم و دوم این که در سایر نقاط دنیا کسانی هستند که خود را یهودی می دانند و یا دیگران آنها را به عنوان یهودی می شناسند اما با این حال شهروند اسراییل نیستند. برای این دسته آخر یعنی یهودیان غیر اسراییلی تنها تعریفی که می توان استفاده کرد تعریف معروف «سارتر» است:
یهودیت یک ماهیت و هویت نیست و به خودی خود و مستقلاً وجود ندارد بلکه تنها یهودی ستیزی است که یهودی و یهودیت را موجودیت می بخشد. اگر بخواهیم واضح تر بیان کنیم باید بگوییم که به دلیل اذیت و شکنجه ای که در همه جا و همیشه تاریخ بر یهودیان روا داشته شده است جمعیت های مختلف آنان گردهم جمع شده اند و بر پایه و مبنای برخی از عوامل زبانی، مذهبی و فرهنگی یک گروه متحد را تشکیل داده اند. حتی در خود فرانسه تنها در زمان انقلاب کبیر و به خاطر فشارهای شدید کلیسای مسیحی بود که جنبش رهایی یهودیان شکل گرفت و آنان برای نخستین بار از نظر قضایی با سایر فرانسوی ها به برابری دست یافتند یعنی به مانند یک شهروند فرانسوی با آنان برخورد شد.
به این ترتیب راه شناخت یهودیان در سایر جوامع هموار شد و این روند تا قرن نوزدهم و حتی تا جنگ جهانی دوم ادامه داشت. طی آن دوران کسی کلمه یهودی را بر زبان نمی آورد چرا که این کلمه به مانند اهانت محسوب می شد، بلکه از کلمه اسراییلی استفاده می شد که نشانه تعلق و اعتقاد به مذهب یهودیت بود. چیزی نمانده بود که این تحلیل به طور کامل جا بیفتد، اما به خاطر جریان های خصومت آمیزی مثل نازیسم و پتنیسم این روند متوقف شد. در واقع چگونه می شد از یک اسراییلی انتظار داشت که در برابر نازیسم و هیتلریسم دوباره ماهیت یهودی خود را باز نیابد؟
نحوهٔ برخورد این جریان ها با مسئله یهودیت و تعاریفی که آنان از یهودیت می دانند (تعاریف نژادی و نسبی) باعث تحریک یهودیان گردید؛ و گرنه در صورتی که یهودی ستیزی وجود نداشت یهودیان در جوامع مختلف حل می شدند. *** در مورد نظریه اخیر(یعنی وجود یهودیت به دلیل یهودی ستیزی) باید بگوییم که نظریه مستدل و نسبتاً استخوانداری است. این نظریه دارای جنبه های انکارناپذیری از واقعیت است:
گسترش و پیشرفت فردگرایی، کم رنگ شدن و کم تأثیر شدن مذاهب و ادیان سنتی و همچنین ضعیف شدن جمع گرایی از گرایش های بسیار قوی در اروپای غربی هستند و چنین به نظر می رسد که بدون وجود نازیسم این گرایش ها به طور محسوسی می توانستند یهودیان را در جوامع حل کنند به طوری که برای بیشتر یهودیان یهودیت تنها به صورت یک مسئله تاریخی ـ فرهنگی درآید.
اما نباید فراموش کرد که این نظریه دارای نقاط ضعف بسیار آشکاری نیز هست که نمی توان آنها را مورد چشم پوشی قرار داد. به عنوان مثال در چشم انداز تاریخ گرایانه سارتر یهودیت صرفاً به یک واکنش منفعلانه و منفی تبدیل می شود. یهودیت تنها در تقابل و ارتباط با یهودی ستیزی معنا و تعریف خود را می یابد و چنین تعریفی نمی تواند قانع کننده باشد زیرا یهودی ستیزی نمی تواند برای یهودیت قوانین و سنن مشخصی به وجود آورد. نمی توان گفت که کسی به دلیل ادعاهای واهی هیتلر و نزدیکان او(ادعاهایی مبتنی بر نظریه های قومی، نژادی و زیست شناختی) یهودی شده است، بلکه یهودی به طور مثبت و فعال و به خاطر دارا بودن ارزش های فرهنگی مختص به خود، یهودی است. ارزش هایی که مورد تأیید همه عالم است و از نوعی شهرت و استقلال برخوردار است:
اعتقاد به خد.ای یگانه، ارجحیت قوانین مذهبی نسبت به علایق فردی و… به علاوه دیدگاه سارتری به مسئله یهودیت، به دلیل این که ماهیت یهودیت را در ماهیتی واکنشی فرض می کند، گرایش به این امر دارد که یهودیان را یهودی دوست (یهودی پرست) معرفی می کند چرا که به خاطر حمایت از گروه های تحت ستم یهودی ستیزان، اجتماعات یهودی هویت و استقلال یافته اند.
باری در صورتی که چنین دیدگاهی را بپذیریم یهودیت که همان یهودیدوستی است نیز تبدیل به یک جریان مشکوک و منفوری مثل نژادپرستی و یهودی ستیزی می شود. گرچه همواره عشق نسبت به نفرت ارجح شمرده می شود اما باید پذیرفت که متأسفانه یهودی ستیزی و یهودی دوستی از نظر ماهیت کاملاً یکسان هستند. اکنون با توجه به تعاریف و نظریه هایی که مورد بحث قرار دادیم به این نتیجه می رسیم که یهودیت نه یک نژاد و نسب بخصوص، نه نوعی ملیت و شهروندی یک کشور خاص، و نه زاییده نفرت تاریخی و شکنجه ها و ستم های روا داشته شده بر یک خلق است، بلکه یهودیت تداوم و مقاومت جوامع مختلفی است که در سراسر دنیا پراکنده اند و حول محور آیین فرهنگی متکی بر کتاب مقدس یهودیان به نوعی اتحاد دست یافته اند. (این اتحاد و اشتراک و در بعضی موارد حالت ارثی و قومی داشته است ودر بعضی موارد حالت اختیاری و انتخابی.
مارک هالتر نیز تقریباً چنین دیدگاهی دارد و در همین راستاست که صحبت از انتخاب یهودیت پس از به دنیا آمدن در یک خانواده یهودی را به میان می آورد. البته باید این مطلب را هم خاطر نشان کرد که این انتخاب یهودیت یک انتخاب کاملاً آزادانه نیز نیست. از سوی دیگر برای ما جای این سؤال هست که یهودی به دنیا آمدن به چه مفهومی است؟ پدر یا مادر یهودی داشتن؟ اسم یهودی داشتن و…؟ و درهمین جاست که سارتر نکته مهمی را مدنظر داشته است. چرا که یهودی به دنیا آمدن یک مسأله مربوط به تاریخ است و نه یک مسأله زیست شناختی و همچنین بیشتر از این که یک نوع وراثت جسمانی و نژادی باشد، نوعی میراث روحانی است. در اینجا ما با یک سوال اساسی روبه رو می شویم: به چه دلیل مسئله یهودیت یک مسئله جهانی شده است و همگان در مورد آن به بحث می پردازند؟
در حالی که تعلق ملی خود ما، یعنی همان چیزی که ما را شهروند جمهوری فرانسه قلمداد می کند، مسئله ای شبیه یهودیت است. مگر نه این است که تعلق ما به جمهوری فرانسه و ملیت فرانسوی ما امتزاجی از گذشته تاریخی و انتخاب ماست، مخلوطی از وطن دوستی جبری و انتخاب آزادانه ماست؟ ابراهیم ، موسی ابراهیم شیخ الانبیا حدوداً دو هزار سال پیش از میلاد مسیح می زیسته است. او دو فرزند به نامهای اسماعیل و اسحاق داشت. فرزند اول وی یعنی اسماعیل جد اعراب است و اسحاق جد عبرانیها و یا همان قوم یهود است. به همین دلیل است که یهودیان، مسیحیان و مسلمانان همگی خود را فرزندان ابراهیم می دانند. موسی با فاصله شش نسل نواده ابراهیم است.
یعقوب پسر اسحاق است و خود یعقوب به نوبه خود پدر دوازده پسری است که دوازده قبیله یهودی یعنی بنی اسراییل از نوادگان آنها هستند. یعقوب و فرزندانش در مصر سکونت کرده بودند تا این که دو قرن بعد مصری ها تصمیم به انهدام و آزار آنان (عبری ها) گرفتند و فرعون مصر دستور کشتن نوزادان پسر این قوم را صادر کرد. تولد موسی در همین دوران اتفاق افتاده است. کودکی که پس از تولد توسط مادرش به رود نیل سپرده می شود و دختر فرعون او را از رودخانه می گیرد و موسی در قصر پادشاه مصر تربیت و بزرگ می شود. در قرن سیزدهم قبل از میلاد مسیح عبری ها مصر را ترک می کنند و در کوه سینا، تورات (ده فرمان) از سوی خد.اوند به آنان نازل می شود.
در همین برهه از تاریخ است ک آنان به عنوان قومی حول محور فرامین ا.لهی گردهم می آیند. پس از مرگ موسی یهوشوع هدایت قوم را بر عهده می گیرد. او ارض کنعان را به تصرف خود در می آورد و همه ۳۱ حاکم آن دیار را مغلوب می کند و قبایل خود را در آن سرزمین استقرار می دهد. پس از پایان فتوحات، یهوشوع در آنجا پادشاهی تشکیل می دهد که چهارصد سال دوام می یابد. پس از سلطنت داود و سلیمان این مملکت به دو بخش تقسیم می شود، اسراییل در شمال و یهودا در جنوب.
اسراییل در سال ۷۲۱ پیش از میلاد توسط آشوری ها از بین می رود و یهودا یعنی بخش جنوبی در سال ۵۸۷ قبل ازمیلاد توسط بابلی ها نابود می شود. چهل هزار نفر ساکنان این دیار در طول شصت سال به بابل تبعید می شوند. درسال ۵۳۹ ق.م کوروش پادشاه ایران سرزمین بابل را فتح می کند و به یهودیان اجازه می دهد که در صورت تمایل به سرزمین خود بازگردند. در سال ۵۳۷ ق.م پنجاه هزار نفر که اغلب یهودایی (منطقه جنوبی مملکت قبلی) بودند راه بازگشت به سرزمین خود را در پیش می گیرند. در سال ۴۴۵ ق.م یک سفر دیگر که به مقصد موطن قبلی بود توسط کاهن یهودیان صورت می پذیرد و یهودیانی که به سرزمین قبلی خود بازگشته بودند تحت عنوان قانون تورات به عنوان قانون مملکت قرار می گیرند. عبری ها ، یهودیان ، بنی اسراییل بر اساس روایات کتاب مقدس عبری ها فرزندان ابراهیم هستند و ابراهیم از نسل عِبِر پیامبر است و او نیز از نسل سام برادر بزرگتر نوح است.
یعقوب نوه ابراهیم است از خد.اوند لقب اسراییل را دریافت نمود. یعقوب هم دوازده پسر داشت که این پسر روسای دوازده قبیله بودند. و پس از این دوران است که به عِبِرها بنی اسراییل اطلاق شد. کلمه یهودی که بعداً برای نامیدن آنها به کار رفت تنها پس از اسارت آنان در بابل به آنها اطلاق گردید و به این دلیل که یهودی ها آخرین ساکنان سرزمین اسراییل بودند که به اسارت درآمدند این کلمه برای نامیدن این قوم برگزیده شد. در واقع در حدود سال هزاره قبل از میلاد، داود با پیروزی بر فلسطینیان دوازده قبیله بنی اسراییل را با هم متحد ساخت.
اورشلیم یا بیت المقدس پایتخت این مملکت شد و سلیمان پسر داود بنایی باشکوهی را در محل فعلی در آن ساخت. این بنا نخستین بار در سال ۵۸۷ ق.م توسط بخت النصر پادشاه بابل ویران گردید و یک بار دیگر در سال ۷۰ میلادی توسط رومیها به ویرانی کشیده شد. اما پس از مرگ سلیمان این مملکت به دو قسمت تجزیه شد. اسراییل در شمال که ساکنان آن پیروی از حاکمیت فرزندان داود را رد کردند و سرزمین یهودا در جنوب که ساکنان آنان معروف به یهودی شدند. به زودی اسراییل توسط آشوری ها ساقط شد و سپس در هزاره ششم قبل از میلاد سرزمین جنوبی نیز توسط بابلی ها به تصرف درآمد. از همین زمان است که دوران اسارت یهودیان در بابل آغاز می شود.
در همین دوران است که کلمه یهودی مشخص کننده عبریها و بنی اسراییل می شود. با این حال در قرن نوزدهم کلمه بنی اسراییل یا اسراییلی ها بسیار به کار می رود و به یهودیان حل شده در فرانسه اسراییلی گفته می شود. در سالهای آغاز شده بیستم و تا شروع جنگ جهانی دوم از بکاربردن کلمه یهودی احتراز می شود چرا که لفظی تحقیر آمیز محسوب می شود.
اما اکنون شرایط دوباره کاملاً تغییر یافته است و با احیای جنبشهای یهودی کلمه اسراییلی تحقیرآمیز شمرده می شود چرا که این کلمه مشخص کننده یک یهودی شرمگین است، کسی که در برابر جریان استحاله عقب نشینی کرده و عقب رانده شده است. ظهور صهیونیسم پس از سرکوبی شورش های عظیم یهودیان در فلسطین سال ۱۳۵ میلادی دوران پراکندگی و آوارگی یهودیان آغاز شد. یهودیان باید تا سال ۱۹۴۸ میلادی صبر می کردند تا دوباره صاحب دولت وحکومت گردند. (البته دو دوره کوتاه حکومتی در یمن و امپراتوری خزرها را استثنا قرار دادیم). به این ترتیب آنان در گروه های پراکنده ای در سراسر دنیا زندگی می کردند و بالاجبار گرچه پیروان یک مذهب بودند از زبان مشترکی برخوردار نبودند.
از زمان جنگ های صلیبی به بعد یهودیان اروپا متحمل شکنجه ها و آزارهای سهمگینی شدند و دراواخر قرون وسطی از کشورهای زیادی فراری داده شدند، کشورهایی نظیر فرانسه، انگلستان و اسپانیا. در قرن هجدهم فرانسه به آنان حق شهروندی را اعطا کرد اما در عوض در روسیه از بسیاری از حقوق خود محروم شدند. در اواخر قرن نوزدهم آزار یهودیان شدت یافت و نوعی ضد یهودیت که تبدیل به انزجار از نژاد یهودی می شد در اروپا گسترش و توسعه یافت و بدین ترتیب از این پس یهودیان نه به خاطر دین خود بلکه به خاطر تعلق به نژاد یهودی مورد انتقاد و اذیت قرار می گرفتند. از همین جا بود که میل به تشکیل یک دولت یهودی در فلسطین ابتدا یهودیان روسیه و سپس یهودیان تمام اروپا را دربرگرفت.
همین خواست یهودیان مبنی بر تشکیل دولت در فلسطین است که صهیونیسم نامیده می شود و پیشوا و نظریه پرداز آن یک روزنامه نگار اتریشی به نام تئودورهرتزل است. ماهیت یهودستیزی آیا نژادی به نام یهود وجود دارد؟ مسلماً خیر، نمی توان از روی خصوصیات نژادی و ریخت شناسی نژادی به عنوان نژاد یهود را مشخص نمود همانطور که حتی نمی توان نژاد فرانسوی یا آلمانی را تشخیص داد و همین جاست که یهودی ستیزی و نژادپرستی از هم متمایز می شوند.
چرا که در نژادپرستی، یک نژاد از نژاد دیگر به دلیل تفاوت های فاحش مثل رنگ پوست، شکل چشم و موها اظهار تنفر می کند. اما در مورد یهودی ستیزی کاملاً بر عکس است. یک فرد ضد یهودی در وهله اول به این خاطر بر شخص یهودی اشکال وارد می کند که چرا متمایز و مشخص نیست و چرا به صورت پنهانی وجود دارد. ماهیت یهودی ستیزی در همین جا نهفته است.
نقل از: ترجمان سیاسی شماره ۴۶ مجلهٔ لوپوئن ترجمه: ص. کاظم پور
Read the full post and comments »
